Startpagina

maandag 16 november 2015

De edelsteen lapis lazuli: kunstwerken met ultramarijn

Vanaf de zesde eeuw voor Christus werd de edelsteen lapis lazuli gewonnen uit mijnen in de Sar-e-Sang Vallei in het noordoosten van Afghanistan. De Egyptenaren en Babyloniërs gebruikten lapis lazuli voor juwelen en amuletten. Lapis Lazuli was zelfs kostbaarder dan goud (ongeveer 19.000 euro per kilo) en werd in de vijftiende en zestiende eeuw door de Italianen via de zijderoute naar Europa geïmporteerd. Deze edelsteen werd gebruikt als pigmentstof, bekend als ultramarijn, door het tot poeder te vermalen. Vele beroemde kunstenaars, voornamelijk uit de renaissance, hebben gebruikt gemaakt van deze buitengewoon kleurstabiele blauwe verf om hun kunstwerken te verfraaien. De tulband van Vermeers Meisje met de parel is hier misschien wel het bekendste voorbeeld van.






De kruisiging: fresco in de Scrovegni-kapel (ook wel Arena kapel genoemd) in Padua door Giotto di Bondone, 1304-1306

Het was de gewoonte om voor religieuze scènes het kostbare ultramarijn te gebruiken. Vooral de hemel en de kleding van Maria en Jezus werden met ultramarijn geschilderd. Dit is een voorbeeld van een religieus kunstwerk waarbij ultramarijn gebruikt is. De hemel en de kleding van maagd Maria zijn met ultramarijn gekleurd. 




Man met de blauwe kaproen: Jan van Eyck, ca. 1430 




De Vlaamse schilder Jan van Eyck heeft het intense blauw van het hoofddeksel, een kaproen, met lapis lazuli (ofwel ultramarijn) geschilderd. Een kaproen werd in de middeleeuwen veel gedragen.





Luitspelende engel: fresco door Melozzo da Forli, ca. 1480



Melozzo da Forli was bekend om het gebruik van het effect een object dichterbij te laten lijken dan het in werkelijkheid was. Dit werd bereikt door de persoon op de toeschouwer te laten neerkijken (Di sotto in sù). Hij maakte in zijn werken, waaronder Luitspelende engel, regelmatig gebruik van ultramarijn.




Maagd Maria met kind en engelen: Pietro Perugino, ca. 1500




Pietro Perugino gebruikte vaak ultramarijn in zijn religieuze schilderijen. In dit schilderij was hij zuinig met het ultramarijn voor Maria's kleding door eerst een laag azuriet aan te brengen alvorens er een laag ultramarijn overheen te schilderen.




Bacchus en Ariadne: Titiaan, 1522-1523




Titiaan brak met de traditie om ultramarijn alleen te gebruiken bij religieuze onderwerpen. In dit schilderij met een mythologisch onderwerp heeft Titiaan overvloedig gebruikt gemaakt van ultramarijn voor de lucht en de kleding van de vrouwen.




Het laatste oordeel: fresco in de Sixtijnse kapel door Michelangelo, 1536-1541



Michelangelo is waarschijnlijk de enige kunstenaar in de geschiedenis die het kostbare ultramarijn zonder enige terughoudendheid heeft gebruikt. Dat hij zo kwistig met deze kleurstof was, had waarschijnlijk te maken met het feit dat zijn opdrachtgever, paus Sixtus IV, geen gebrek aan geld had.




Biddende maagd Maria: Giovanni Battista Salvi da Sassoferrato, 1640-1650



Bij dit schilderij wordt de nadruk gelegd op de kleding, waarbij de mantel van ultramarijn sterk contrasteert met de witte sluier en huid.




Carel Fabritius: Zicht op Delft, 1652



Carel Fabritius was een leerling van Rembrandt en was van grote invloed op Johannes Vermeer. Dit schilderij geeft uitzicht op de hoek van de Oude Langendijk en Oosteinde in Delft. In dit schilderij gebruikte Carel Fabritius ultramarijn voor de lucht en het paarsblauwe laken. 




Meisje met de parel: Johannes Vermeer, ca. 1665



Aangezien ultramarijn een hele kostbare pigmentstof was, werd er door de meeste kunstenaars spaarzaam gebruik van gemaakt. Vermeer gebruikte de pigmentstof echter erg overvloedig en vermengde het met andere kleuren, zoals groene aarde en geel. Naast dit schilderij heeft hij onder andere ultramarijn gebruikt voor het tafellaken en de rok van Het melkmeisje (1660), voor de stoelbekleding van de Staande vrouw aan het virginaal (1670), de jurk en de gordijnen van de Jonge vrouw zittend achter een virginaal (1670-1672) en De Muziekles (1662-1665), waarin het ultramarijn onder andere gebruikt is voor de schaduwen tussen de vingers van de man.



De sterrennacht boven de Rhône: Vincent van Gogh, 1888



Minder bekend dan De Sterrennacht, maar niet minder mooi, is Sterrennacht boven de Rhône. In dit door blauw gedomineerde werk gebruikte Vincent van Gogh Pruisisch blauw, ultramarijn en kobaltblauw.


Nog meer kunstwerken met lapis lazuli zien? Kijk dan naar deze video:




Lees ook: 



                






__________________________________________________________________________
Bronnen:

Geen opmerkingen:

Een reactie posten